آگهی خرید Call for tender  «ساخت منابع تغذیه الکتریکی با پایداری و کیفیت خروجی بالا برای بوستر سینکروترون» را که دو ماه پیش فرستادیم تا دو هفته دیگر شروع به بررسی فنی میکنیم تا یکی از آنها به عنوان برنده انتخاب شود. هر چند که این آگهی را 4 ماه پیش برای نماینده ایران هم فرستادم ولی دریافتی از این کشور نداشتیم. البته این منطقی است چون که شاید نتوان چنین منابع تغذیه ای را به راحتی در ایران ساخت, هر چند که دور از دسترس هم نیست. 6 کمپانی در مرحله نهایی انتخاب شدند که 5 کمپانی از کشورهای آلمان ؛فرانسه, ایتالیا و  دانمارک هستند و یک کمپانی از کشور چین, به همین دلیل واحد پولی را به جای دلار از همان اول یورو انتخاب کردیم. قیمت کل این منابع تغذیه که شامل یک منبع تغذیه برای الکترومگنتهای دایپلDipole  و دو منبع تغذیه برای الکترومگنتهای کوادروپل Quadrupole هست حدود 200 هزار یورو است. این منابع برای ایجاد فلوی مغناطیسی لازم در الکترومگنتهایی بکار میروند که وظیفه شان انحراف Bend و یا تمرکز Focussing مجموعه الکترونهای پر انرژی در خلا است.

-------------------------------------

هم خویش را بیگانه کن, هم خانه را ویرانه کن...وانگه بیا با عاشقان هم خانه شو هم خانه شو...(مولانا) 

 با کمی تغییر شاید بتوان کار کردن در ایران را هم شبیه همین مضمون شعر دانست. آیا چنین شباهتی واقعا وجود دارد؟

دیشب تلویزیون جام جم برنامه ای نشان داد که یک لحظه یاد شخصی افتادم در زمانهای قدیم که کلی خاطره انگیز بود, اسمش «شلالی» Shelali بود!

قرار است که اگر همه چیز درست پیش رود طی یک تا دوسال آینده بوستر شتابگر سینکروترون «بسی یک» اسمبل شود که البته این مرحله بعد از گرفتن خروجی از مایکروترون میسر است که هنوز معلوم نیست! این بوستر سینکروترون برای ورود ذرات و نیز خروج آنها بعد از افزایش انرژیشان نیاز به سیستمهای انحراف سریع ذرات دارد که الکترومگنتهای پالسی نامیده میشوند. در بررسی ها چیزی که برایم جالب بود استفاده از روشها و طراحیهای جالبی است که مهندسین آلمانی در حدود ۳۰ سال پیش برای این تجهیزات استفاده کرده اند. هر چند که همه طرحها در آلمان انجام نشده و بسیاری از انها هم در مرکز سوئدی اسکندیترونیکس Scanditronix که در سالهای 1980-1990 از جمله شرکتهای بسیار فعال در زمینه شتابگرها بود ساخته شدند. اکنون شرکتهایی نظیر Danfysik جایگزین شرکتهای قدیمی شده اند. مثلا برای انحراف موضعی سریع الکترومگنتهایی kicker طراحی شده است که بر اساس روابط ساده جریان زیاد از یک هادی بلند Transmission Line میدان مغناطیسی لازم جهت انحراف ذرات را فراهم میکند. هرچند که این روشها هم اکنون هم جزو روشهای رایج در سیستمهای انحراف سریع است. البته خودم در طراحی که برای الکترومگنتهای پالسی برای حلقه انبارنده شتابدهنده با همکاری مرکز سینکروترون سولیل انجام داده ام از سیستم اصطلاحا Transmission Line استفاده نکرده ایم و بدلیل میدانهای بالای مورد نیاز از مدل الکترومگنتهای اصطلاحا Window Frame با حلقه سرامیکی و روکش 2 میکرونی تیتانیوم استفاده کرده ایم. این روش معمولا برای میدانهای الکترومغناطیسی بالا به خصوص در حلقه های انبارنده استفاده میشود.

--------------------------------------

...ترین های تجربیاتم:

یک لایه 8-12 سانتیمتری بتون (اصطلاحا اسلب Slab) در کف ساختمان سینکروترون از سال گذشته قرار بود ریخته شود. این برای پایداری بیشتر کف ساختمان است که تجهیزات سنگین ماشین از جمله مایکروترون 10 تنی, الکترومگنتهای 6 تنی و نیز قطعه های چندین تنی بتون(Shielding blocks) برای محافظت در مقابل تشعشات مخرب روی آن قرار میگیرد. قرار دادن این همه بار که چندین هزار تن روی همرفته وزن دارند معمولا سبب فرورفتگیهای موضعی یا تنشهایی در کف ساختمان میشود که در عمل شرایط لازم برای پایداری تجهیزات در حد چندین میکرون را دچار خلل میکند.... متاسفانه آزمایشات فنی با تکنیک اولترا-سوند Ultrasound نشان داده است که نوع بتون ریخته شده پایداری لازم را ندارد و در عمل نمیتواند فشار بیشتر از چندین تن در متر مکعب را بدون تغییر شکل تحمل کند. ایده جداسازی فونداسیون ساختمان از کف داخلی آن که محل قرار گرفتن ماشین سینکروترون است تنها بدلایل پایداری بیشتر و از بین بردن لرزه های احتمالی است. این ناپایداری و یا لرزه های خفیف معمولا بدلایلی نظیر سردی و گرمی هوا؛ کار تجهیزات مکانیکی نظیر چیلرها؛ موتورها و یا کرین(جرثقیل) داخلی ساختمان است. خروجی نور سینکروترون در بدترین شرایط معمولا بایستی پایداری در حد 1 میکرون داشته باشد. وقتی قرار است کار بر روی سمپلهایی با ابعاد زیر میکرون و نانومتر(مثلا در X-ray Microscopy) انجام شود دقت 1 میکرون منطقی به نظر میرسد...

------------------------------------

اگر تا حالا خوابهایتان را تعبیر نکرده اید حتما سری به کتابهای تعبیر خواب یا وب سایتهای موجود در اینترنت بزنید! در اینجا چند تا تعبیر جالب برای مثلا خواب دیدن کفش, دیوار و چشم مینویسم :

برای کفش: کفش در خواب ما زن است و همسر. اگر همسری دارید و در خواب کفش ببینید, خواب شما به همسرتان برمیگردد و نویی و کهنگی و رنج و راحت ان اشاره ایست به روابط شما و همسرتان! اگر مردی در خواب ببیند کفش لنگه به لنگه پوشیده از همسرش جدا میشود و چنانچه مرد مجردی این را ببیند زنی کج خو و بدخلق نصیبش میشود....اگر زنی ببیند کفش مردانه پوشیده صاحب پسر میشود....

برای چشم: اگر ببینید که یک چشم دارید سخن زشت میشنوید, اگر دیدید که چندین چشم دارید فریب دنیا را میخورید. اگر در خواب به چشم خود سرمه بکشید در نزد مردم محترم و عزیز میشوید. اگر ببینید چشم قشنگتر از زمان بیداری دارید با زنی انیس میشوید که خردمند و با دانش است یا صاحب فرزندی میشوید. اگر کسی در خواب کور بود کافر میشود....!

برای دیوار: اگر دیدید که چشمتان دیوار شهر گشته است, به پادشاهی آن شهر میرسید!

مثلا این آخری را نتوانستم تجسم کنم که چطور کسی خواب ببیند چشمش دیوار شهر گشته است.

سال ۱۳۸۵ وقتی به کنفرانس تجهیزات شتابگرها در لیون فرانسه رفته بودم؛ یکی از سخنرانان دعوت شده خاطره جالبی را بیان کرد. او سالها تجربه کار در زمینه شتابگرها را داشت و اکنون حدود ۱۰ سال بود که بازنشسته شده بود. در قسمتی از صحبتهایش به موضوع تلاشها و سختیهایی که او و همکارانش معمولا در اوایل برای تصویب پروژه های شتابدهنده در کنگره دولت ایالات متحده متحمل میشدند اشاره کرد. گفت «که در دهه ۸۰ وقتی همکارش برای دفاع از پروژه شتابدهنده-کلایدر سوپرهادی به کنگره رفته بود؛ آخرین سوالی که یکی از نمایندگان کنگره از او پرسیده بود اینبود که «آیا دولت ما میتواند توسط این تجهیزات ثابت کند که خدا وجود دارد؟!» این سوال نشاندهنده تفکرات عمیق دولت ایالات متحده در استفاده از تکنولوژی برای اهداف استراتژیکش در زمان جنگ سرد بود...او به نماینده کنگره جواب داده بود که این تجهیز تا حد امکان بشری ما را به این هدف نزدیکتر میکند.»

---------------------------------------------

اغلب کشورهای متنفذ علمی خاورمیانه از جمله ترکیه؛ عربستان ؛ اسراییل و پاکستان در سالهای اخیر برنامه هایی برای سرمایه گذاری در تجهیزات فیزیک انرژی بالا از جمله طرح های شتابدهنده آغاز کرده اند. برنامه ریزیهای بلند مدت کشوری و مسایل فنی مربوط به تکنولوژی آن که کاربردهای دوگانه در مقاصد صلح آمیز و یا کاربردهای امنیتی و نظامی از طرف دیگر و نیز دیدگاههای رقابتی در ورود تکنولوژیهای مدرن باعث شده است که این کشورها اقداماتی در این زمینه انجام دهند. هر چند که طرحهای ساخت شتابدهنده های ملی در این کشورها کاملا متفاوت پایه گذاری شده است. در کشور عربستان برنامه ریزی برای ساخت یک شتابدهنده نسل چهارم در مدت ده سال بصورت ترن-کی (کلید-به-دست) ارایه شده است. بدین معنی که شرکتهای مشاور خارجی بطور کامل کار طراحی؛ ساخت و نصب آنرا در مدت ده سال انجام خواهند داد.

کشور پاکستان برنامه ای ۱۵ ساله دارد که در ابتدا تمرکز کار بر آموزش نیروی انسانی و طراحی گام به گام و ساخت و نصب آن توسط متخصصین داخلی و خارجی در دوره ای ۱۵ ساله انجام میشود. کشور ترکیه نیز برنامه ای ۸ ساله برای طراحی و ساخت مشارکتی در نظر گرفته است. معمولا سرمایه گذاریهای چند صد میلیون دلاری در پروژه های تحقیقاتی-صنعتی به آسانی توسط دولتها تصویب نمیشود. سیاستمداران معمولا نیاز به دلایل قانع کننده در این زمینه دارند. حال چه دلایلی مسئولین علمی این کشورها را به سرمایه گذاریهای طولانی مدت در این زمینه تشویق کرده است خود موضوع جالبی است....

مکان یابی مراکز شتابگر (سینکروترون) معمولا اولین اقدامی است که بعد از تایید دولتها در دستور کار قرار میگیرد. برای مکان یابی اصولا اهداف استراتژیک ایجاد یک مرکز شتابگر از آن جهت مهم است که کارکرد آن به عنوان مرکز ملی یا بین المللی تعیین میشود. مراکز بین المللی معمولا در نزدیکی مرزهای کشورها ساخته میشوند. نظیر آن مرکز اروپایی فیزیک ذرات سرن است که در مرز فرانسه و سوییس ساخته شده است. مثال دیگر مرکز بسی-۱ در برلین است که در زمان جدایی آلمان غربی و شرقی در نزدیکی مرز آندو کشور ساخته شد. مرکز ای.اس.آر.اف در گرینوبل فرانسه نیز مرکز بین المللی سینکروترون در اروپا است که در نزدیکی مرز سوییس؛ فرانسه وایتالیا ساخته شده است.

بعد از مکان یابی اولیه عمومی که معمولا با نظارت مستقیم دولت انجام میشود؛ مسایل مهمی همچون زلزله خیز بودن؛ پایداری زمین و نوع خاک؛ نزدیکی به فرودگاه یا ایستگاههای قطار؛ نزدیکی به مراکز دانشگاهی و تحقیقاتی مهندسی و علوم پایه؛ جذابیت و زیبایی محیط انتخابی همچون آب و هوا؛جاده های دسترسی؛ وجود زیرساختهای فنی نظیر آب برق و مراکز خرید.... به عنوان اولویتهای بعدی مدنظر قرار میگیرند. بعنوان مثال مرکز سینکروترون الترا در ایتالیا و دایموند در انگلستان و یا اسپرینگ در ژاپن و سولیل در فرانسه هر کدام در مراکز بسیار جذاب محیطی در نزذیکی محیطهای دانشگاهی ساخته شده اند... از همه اینها که بگذریم در عمل نفوذ مسئولین دولتی نیز تاثیر شگرفی در انتخاب مکان دارد. این مسئله را در مورد مرکز شتابگر سینکروترون دایموند در بریتانیا به وضوح دیدم. در سال ۲۰۰۱ زمانی که در مرکز دارزبوری بودم قرار بود که مرکز دایموند در منطقه وارینگتون که جزو محدوده نورت-وست بریتانیا محسوب میشود و مردمانش تا حدی تمایلات اسکاتلندی دارند نصب شود ولی در آنزمان مسئولین دست اندرکار غالبا از جنوب بریتانیا یا به عبارتی انگلیسی بودند. آنها از ساخت دایموند در وارینگتون جلوگیری کردند و مکان آن را به منطقه آکسفورد در جنوب انگلستان منتقل کردند؛ البته شاید اینگونه اعمال تنها به سیاستمداران انگلستان محدود نشود...

به عنوان مثال در کشور ایران؛ برای ساخت یک مرکز بین المللی شتابگر مکانهایی نظیر مشهد؛ رشت و اهواز گزینه های مناسبی برای مکان یابی هستند و حال آنکه برای مرکز ملی گزینه های شیراز و اصفهان برتری دارند. مکان یابی دقیق بر مبنای اصول شناخته شده علمی کار آسانی است.

ماه آگوست یعنی (مرداد-شهریور امسال) برای بسیاری فیزیکدانان و دانشمندان اروپا؛ ایالات متحده و آسیا ماه سرنوشت است. پروژه ال.اچ.سی LHC که در مرکز تحقیقات هسته ای اروپا (سرن) CERN از دهه قبل آغاز شده بود سرانجام روشن میشود. دو شتابدهنده بزرگ در مسیری حلقوی به طول ۲۷ کیلومتر در تونلی زیرزمینی در مرز فرانسه و سوییس؛ دو بیم پروتون را با سرعت نزدیک به نور به هم برخورد میدهند. این شبیه سازی تئوری بیگ-بنگ یا آغاز جهان را انجام میدهد.

این شتابگر کلایدر بزرگترین ساخته فنی بشر در طول تاریخ بوده است و حدود ۵.۸ میلیارد دلار هزینه داشته است. ۳۷ کشور عضو این پروژه بوده اند و کشور ایران نیز ساخت قطعاتی از قسمت آشکارساز آن را بر عهده داشته است.

از آنجاییکه در حین این برخورد بزرگ؛ بسیاری ذرات بنیادی نظیر ذرات عجیب Strange Particlesو یا ذرات جذاب Charm و یا نظیر آن در این میان تولید میشود و احتمال ایجاد سیاهچاله هایی Blackholes نیز وجود دارد؛ بسیاری از افراد و حتی دانشمندان تئوری فیزیک نظرات ظاهرا خنده داری در مورد جهان بعد از این آزمایش در ماه آگوست ارایه داده اند. بعضی ها از بین رفتن کره زمین در این لحظه توسط ذرات و نیروهای الکترومغناطیسی تولید شده توسط ال.اچ.سی را پیش بینی میکنند و حتی در دادگاهی در هاوایی در ماه گذشته به روشن نکردن این شتابدهنده کلایدر رای دادند. چون که احتمال میدهند زمین توسط سیاهچاله های تولیدی این ماشین بلعیده شود! آنها چنین استدلال میکنند که تولید مصنوعی ذرات بنیادی که کنترل آنها و حتی رفتار آنها نیز پیش بینی نشده است میتواند سبب تغییرات گسترده در کره زمین شود. برخی گروههای مذهبی به ظهور آخر زمان در این لحظه نوید داده اند. اما همه این پیش بینی ها بعد از ماه آگوست راست آزمایی میشوند.

 من هم امیدوارم که حداقل برای یک هفته در ماه آگوست و سپتامبر در طول آزمایش اولیه در مرکز سرن باشم. اما از همه این نظرات بنیادگرایانه که بگذریم این ماشین میتواند  بسیاری فرضیه های بنیادی فیزیک در قرن ۲۰ را بصورت تجربی راست آزمایی کند...

مقاله ای را که با همکاری دو نفر از همکاران در مرکز سینکروترون سولیل فرانسه نوشته ام را برایشان فرستاده ام تا بعد از نکته پیشنهاداتشان آنرا برای کنفرانس امسال شتابگرهای اروپایی یا اصطلاحا«پک ۲۰۰۸» بفرستیم. امسال این کنفرانس در شهر ژنوا در ایتالیا برگزار میشود و برخلاف سالهای قبل تعداد محققین و دانشمندان آسیایی و امریکای شمالی زیادتر خواهد بود. علت آنست که بر اساس توافق سال گذشته بین سه کنفرانس قاره های اروپا و آسیا و امریکای شمالی هر سه سال یکبار در یکی از قاره ها برگزار میشود. معمولا شرکت کننده ای از خاورمیانه و افریقا در این کنفرانسها وجود ندارد و علت آن هم نبود تحقیقات و صنعت مربوط به علم شتابگرها در این مناطق است.

----------------------

مولانا در کتاب مثنوی معنوی در داستانی به حکمت و قدرت خداوند چنین اشاره میکند: موری بر کاغذ میرفت؛ نوشتن قلم دید. شروع به ستودن کرد. موری دیگر که چشم تیز تر بود گفت ستایش انگشتان را کن که آن هنر از ایشان میبینم. موری دیگر که از این هر دو؛ چشم روشنتر بود گفت من بازو را میستایم که انگشتان فرع بازوانند و الی آخر...

مورکی بر کاغذی دید او قلم...گفت با مور دگر او راز هم

که عجایب نقشها آن کلک کرد...همچو ریحان و چو سوسن زار و ورد

.......بی خبر بود او که آن عقل و وفاد...بی ز تقلیب خدا باشد جماد

یک زمان از وی عنایت برکند...عقل زیرک ابلهیها میکند.

و همینطور ادامه میدهد تا نتیجه میگیرد همه موجودات وسیله اند و منبع همه این قدرتها اراده بی انتهاست. و به شخص معترض توصیه میکند که چون در فهم نشانه های الهی ناتوانید بهتر است حرفم را قبول کنید؛ زندگی را آسان کنی و منتظر دریافت نعمتهای خداوند باشی.

پس تو حیران باش بی لا و بلی...تا ز رحمت پیشت آید محملی

چون ز فهم این عجایب کودنی...گر بلی گویی تکلف میکنی

ور بگویی نی زند نی گردنت...قهر بر بندد بدان نی روزنت

پس همین حیران و واله باش و بس...تا در آید نصر حق از پیش و پس

چونک حیران گشتی و گیج و فنا...با زبان حال گفتی اهدنا

زانک شکل زفت بهر منکرست...چونک عاجز آمدی لطف و برست.

مولانا در پایان میگوید: هر وقت به مرحله تسلیم کامل در مقابل اراده بی انتها رسیدی؛ موفقیت را در آغوش خواهی کشید.

چند روز گذشته دو مصاحبه تلویزیونی یکی از کانال دولتی اسپانیا و دیگری کانال ۴ از یکی کشورهای استکباری! داشتم. سوالاتی در مورد پروژه سینکروترون خاورمیانه و مسایل مرتبط به آن و نقش فنی ایران در این پروژه پرسیده شد. در چند مورد سوالاتی پرسیده شد که تا حدی میتوانست در مسایل غیر علمی استفاده شود و همانطور که اول مصاحبه به آنها گفتم از جواب دادن به انها خودداری کردم... ولی در جایی گفتم که امیدوارم روزی بتوانیم مرکز سینکروترونی در ایران داشته باشیم؛ که مصاحبه کننده پرسید بخاطر مسایل اتمی ایران؟ گفتم که مراکز سینکروترون اصولا در زیرشاخه های اتمی محسوب نمیشوند.

------------------------------------

از ایران نیز خبردار شدم که وزارت علوم بالاخره ۴ نفر شامل دو نفر مشاور و دو نفر نماینده برای مرکز سینکروترون در خاورمیانه معرفی کرده است. امیدوارم که این افراد برای انتقال تکنولوژی مربوط به شتابگر به کشورشان تلاش کنند. از لحاظ علمی و فنی اصولا امیدی به داشتن بیم الکترون خروجی از مرکز سینکروترون خاورمیانه نیست و کاملا صادقانه مراکز و افراد استفاده کننده از نور سینکروترون (اصطلاحا یوزرهای سینکروترون) در ایران نبایستی امیدی به استفاده از بیم خروجی از این مرکز داشته باشند. مهمترین هدف ایران از مشارکت در این پروژه استفاده و انتقال تکنولوژی مربوطه از طریق اروپا به کشور است و همچنین استفاده از امکانات لابراتوارهای اروپا برای آموزش متخصصین ایرانی در این زمینه. اگر نمایندگان ایرانی در این زمینه برنامه ریزی کنند و بتوانند از پتانسیلهای مربوط استفاده مفید و به موقع را داشته باشند میتوان امید فراوانی به پروژه سینکروترون ملی در ایران داشت؛ ولی در غیر اینصورت مشارکت ایران در این پروژه شاید دلیل منطقی قابل دفاعی نداشته باشد.

من این خطوط نوشتم چنان که غیر ندانست... تو هم ز روی کرامت چنان بخوان که تو دانی.